GÖKYÜZÜNDE BİR ASTRONOMİ DERSİ: TEKMAR’DAN MERKEZ CAMİİ’NE GÜNEŞİN YOLCULUĞU!

Fethi KARADENİZ

Eğitim Müfettişi – Araştırmacı Yazar

 

Kocakarı hesabıyla başladık, astronomi bilimine ulaştık!

 

Dünyamızın Güneş etrafındaki dönüşünü yaklaşık 365 gün 6 saatte tamamladığını, kendi ekseninin de 23,44 derece eğik olduğunu okul yıllarımızdan biliyoruz.

 

Peki, bu bilgileri bir kitap açmadan, bir teleskoba bakmadan, yalnızca oturduğumuz evin penceresinden gözlemleyerek doğrulayabilir miyiz?

 

Ben bunu Ardeşen’de denedim. Üstelik biraz da kocakarı hesabıyla!

 

Mayıs ayının sonlarına doğru, Kurban Bayramı’ndan birkaç gün önce Ardeşen’e geldim. Eski Ardeşen Devlet Hastanesi’nin ve Tekmar Market’in arkasında bulunan evime yerleştim.

 

İlk günlerde akşam Güneşi, önümdeki Tekmar Market’in bulunduğu bölgenin üzerinden batıyordu. Günler ilerledikçe ilginç bir değişiklik fark ettim.

 

Güneşin battığı nokta yavaş yavaş sola, önce eski devlet hastanesinin bulunduğu tarafa, ardından Merkez Camii yönüne doğru kayıyordu.

 

Kasımın 10’una geldiğimizde ise Güneş artık çok daha farklı bir noktadan batıyordu.

 

Üstelik yalnızca yeri değişmemişti. Mayıs ayındaki uzun ve aydınlık akşamlar geride kalmış, Güneş saat 17.00 civarında ufkun arkasına çekilmeye başlamıştı.

 

İşte benim kocakarı hesabım!

 

Peki, bilim bu gözlem için ne söylüyor?

 

Ardeşen’in coğrafi koordinatlarına bakalım:

 

– Enlem: 41,19° Kuzey

– Boylam: 40,98° Doğu

– Dünya’nın eksen eğikliği: 23,44°

– Dünya’nın Güneş çevresindeki dolanımı: Yaklaşık 365 gün 5 saat 48 dakika.

 

Bu koordinatlar bize Ardeşen’in Dünya üzerindeki yerini gösteriyor.

 

Enlem, Güneş ışınlarının geliş açısını ve mevsimsel gündüz uzunluklarını anlamamızda; boylam ise yerel güneş saatinin belirlenmesinde önem taşıyor.

 

Rakamlar konuşsun!

 

Ardeşen için astronomik takvim verilerine baktığımızda:

 

29 Mayıs 2026:

 

– Güneş doğuşu: 04.47

– Güneş batışı: 19.40

– Gündüz uzunluğu: 14 saat 53 dakika.

 

10 Kasım 2026:

 

– Güneş doğuşu: 06.57

– Güneş batışı: 17.01

– Gündüz uzunluğu: 10 saat 04 dakika.

 

Aradaki fark: 4 saat 49 dakika!

 

Yani gündüzümüz neredeyse beş saat kısalmış.

 

Bu rakamlar, penceremizden yaptığımız gözlemin bilimsel karşılığını ortaya koyuyor.

 

Güneş neden sola kayıyor?

 

İşin en güzel bilimsel tarafı burada başlıyor.

 

Dünya, Güneş’in çevresinde dolanırken kendi ekseni 23,44 derece eğik durur. Bu eğiklik nedeniyle yıl boyunca Kuzey Yarımküre’ye gelen Güneş ışınlarının açısı değişir.

 

Mayıs ve haziran aylarında Kuzey Yarımküre Güneş’e doğru eğiktir. Güneş gökyüzünde daha yüksek bir yol izler, gündüzler uzar ve akşamları daha geç batar.

 

Sonbahara doğru ise bu durum tersine döner. Güneş’in gökyüzündeki günlük yolu alçalır, batış noktası kuzeybatıdan güneybatıya doğru ilerler ve gündüzler kısalır.

 

Ardeşen’de Tekmar Market’ten Merkez Camii yönüne doğru izlediğim değişimin bilimsel açıklaması tam da budur.

 

Üstelik Dünya’nın eksen eğikliği olmasaydı mevsimlerin bugünkü biçimiyle yaşanması da mümkün olmayacaktı.

 

Bir başka ilginç bilgi: Dünya, Güneş’e en yakın konumundan ocak ayında, en uzak konumundan ise temmuz ayında geçer. Demek ki mevsimleri belirleyen temel etken Güneş’e yaklaşıp uzaklaşmamız değil, eksen eğikliğimizdir!

 

Bir de meridyenlere ve derecelere bakalım!

 

Dünya’yı 360 derecelik bir küre olarak düşünelim.

 

– 0° meridyeni Greenwich’ten geçer.

– Ardeşen yaklaşık 41° kuzey enlemindedir.

– Her 1 derece boylam farkı, yerel güneş saatinde yaklaşık 4 dakikalık fark oluşturur.

– Güneş’in yıl içerisindeki dikey konumu ise yaklaşık +23,44° ile -23,44° arasında değişir.

 

21 Haziran civarında Güneş’in dik geldiği enlem 23,44° kuzeye, 21 Aralık civarında ise 23,44° güneye ulaşır.

 

Bu iki uç nokta arasındaki hareket, mevsimlerin astronomik temelini oluşturur.

 

SON SÖZ: BAZEN BİR PENCERE, BİR GÖZLEMEVİDİR!

 

Ben Ardeşen’de yalnızca Güneş’in batışını seyretmedim. Birkaç ay boyunca aynı manzarada değişen zamanı, mevsimleri ve Dünya’nın hareketini izledim.

 

Bir gün Tekmar Market’in üzerinden batan Güneş, aylar sonra Merkez Camii yönüne doğru çekildi.

 

Kulaç hesabıyla ölçtüğüm mesafe belki bilimsel bir ölçüm değildi ama gözlemimin anlattığı gerçekti.

 

Bilim insanları bunu astronomik hesaplarla, meridyenlerle, enlem dereceleriyle ve matematiksel formüllerle açıklıyor.

 

Ben ise Ardeşen’deki penceremden baktım!

 

Demek ki bilim bazen bir laboratuvarda, bazen bir teleskopta, bazen de Karadenizli bir vatandaşın penceresinde başlıyor.

 

Yeter ki bakmasını, karşılaştırmasını ve soru sormasını bilelim.

 

Ne demişler?

 

Merak, bilimin annesidir. Gözlem ise onun ilk adımıdır.

 

Selam olsun merak edenlere, araştıranlara ve öğrenmekten vazgeçmeyenlere!