İLBER ORTAYLI’NIN ARDINDAN

ADNAN ONAY

 

İlber Ortaylı, Türk tarih yazımının ve kamuoyunda tarih anlatımının en tanınmış, en etkili figürlerinden biriydi.

21 Mayıs 1947’de Avusturya’nın Bregenz kentinde, Kırım Tatarı bir ailenin çocuğu olarak bir göçmen kampında dünyaya gelen İlber Ortaylı’nın babası Kemal Ortaylı uçak mühendisi, annesi Şefika Hanım ise Rus Dili ve Edebiyatı eğitimi almış bir öğretmendi. Aile 1949 yılında, İlber henüz iki yaşındayken Türkiye’ye yerleşmişti.

Ankara Üniversitesi’nde hem Siyasal Bilgiler Fakültesi’ni hem de Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü’nü 1969’da bitiren Ortaylı, yüksek lisansını Chicago Üniversitesi’nde Halil İnalcık’ın yanında tamamladı. Doktorasını 1974’te “Tanzimat’tan Sonra Mahalli İdareler” teziyle, doçentliğini 1979’da “Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu” çalışmasıyla aldı.

1982 yılında Türkiye’deki akademik politikalara tepki göstererek görevinden istifa etti ve yaklaşık yedi yıl yurtdışında kaldı. Viyana, Berlin, Paris, Princeton, Moskova, Cambridge, Oxford gibi dünyanın önde gelen üniversitelerinde misafir profesör ve konferansçı olarak bulundu.

1989’da Türkiye’ye dönerek profesör oldu. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde İdare Tarihi Anabilim Dalı Başkanlığı yaptı (1989-2002), ardından Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde Hukuk Tarihi dersleri verdi. Bilkent Üniversitesi ve çeşitli dönemlerde Medipol Üniversitesi gibi kurumlarda da ders anlatmaya devam etti.

 

2005-2012 arasında Topkapı Sarayı Müzesi Başkanlığı yaptı; bu görev, onun saray, protokol, eşya ve Osmanlı günlük hayatı konusundaki engin bilgisini kamuoyuna taşıyan en önemli köprülerden biri oldu.

 

İlber Ortaylı, Türkçe’nin yanı sıra ileri düzeyde Almanca, Fransızca, İngilizce, İtalyanca ve Rusça biliyordu. Orta seviyede Kırım Tatarca, Arapça, Farsça, Latince, İbranice, Antik Yunanca gibi dillerde de okuma-yazma yapabiliyordu. Bu çok-dillilik, onun Osmanlı arşiv belgelerini, Rus kaynaklarını, Avusturya ve Alman diplomatik yazışmalarını doğrudan okuyabilmesini sağladı. Osmanlı modernleşme tarihi, 19. yüzyıl imparatorlukları, şehir tarihi, idari yapıların dönüşümü ve gündelik hayat tarihi onun en çok çalıştığı alanlardı.

 

50’yi aşkın kitap ve yüzlerce makale yazmış olan Ortaylı, NTV’de yaptığı “İlber Ortaylı ile Tarih Dersleri” ve “Zaman Kaybolmaz” programlarıyla milyonlara ulaştı. Ayrıca birçok ödüle sahipti.

 

Ortaylı, Ocak 2026’da prostat ameliyatı geçirmişti. Ameliyat başarılı geçti ama sonrasında komplikasyonlar başladı. Bağışıklık sistemi zayıflayınca, zaten var olan diyabet (şeker hastalığı) ve böbrek rahatsızlığı iyice ağırlaştı. Böbrekleri o kadar yorulmuştu ki, haftada üç gün diyalize girmek zorunda kalıyordu. Şubat sonu-Mart başı gibi böbrek kaynaklı sorunlar nüksetti; ameliyat sonrası ani bir kanama yaşadı, acil ikinci bir operasyona alındı.

Pazar gecesi (Mart 2026 başı) entübe edildi. Tüm müdahalelere, doktorların büyük çabasına rağmen, 13 Mart 2026’da, Koç Üniversitesi Hastanesi’nde, 78 yaşında hayata veda etti.

 

İlber Ortaylı, sadece akademik bir tarihçi değil; Türkiye’de tarih sevgisini, kitap okumayı, entelektüel merakı milyonlara aşılayan bir kültür elçisiydi.

Ortaylı, bilhassa Fatih dönemi olmak üzere Osmanlı’dan övgüyle bahsederdi. Osmanlı sevgisiyle Cumhuriyet sevgisini aynı kalpte taşıyan nadir insanlardan biriydi.

Sık sık; “Ben Osmanlı İmparatorluğu’nun çocuğuyum” derdi. “Osmanlı’yı anlamayanın İskenderiye hamalı kadar değeri yoktur” cümlesi, onun önemli tespitlerinden biriydi. İmparatorluğun çok dilli, çok kültürlü, asırlık bir medeniyet olduğunu övgüyle anlatırdı.

‘İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı’ kitabında Tanzimat’tan Meşrutiyet’e uzanan o sancılı ama görkemli yolu anlatırken, sanki kendi ailesinin hikâyesini anlatıyordu. Osmanlı’yı romantikleştirmeden, kusurlarını da gizlemeden seviyordu.

İlber hoca, Cumhuriyet’e de aynı derin aşkla bağlıydı. “Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı’nın devamıdır” derken, bunu bir kopuş değil, bir evrim olarak görürdü. “Osmanlı, Türklerin imparatorluğuydu; bu da Türklerin cumhuriyetidir” sözü, onun en veciz ifadelerinden biriydi .. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişi anlayamayan bir toplum, kendini tanıyamaz” derdi. Birini ötekine tercih etmezdi. Osmanlı’nın mirasını inkâr eden Cumhuriyetçi zihniyete de, Cumhuriyet’i küçümseyen Osmanlıcı romantizme de karşı çıkardı. “Geçmişi reddetmek Cumhuriyet’in hedefi değildir” der, Cumhuriyet’i, Osmanlı’nın küllerinden doğan bir mucize olarak görürdü.

 

“Filistinliler, Yahudilere toprak sattı” gibi tarihi gerçeklerle bağdaşmayan sözleri bazı çevrelerce son zamanlarda fazlasıyla eleştiri konusu oluyordu. Tarihin dışında yaptığı bazı açıklamalar tartışma yaratıyordu. Bir süre önce “Rize’de çay yetişmez, yetişirse kalitesiz” olur şeklindeki sözleri oldukça tepki toplamıştı.

 

Hayatının en verimli çağında aramızdan ayrılması, ülkemiz açısından önemli bir kayıp. Zira, bu gibi entelektüellerimizin sayısı neredeyse yok denecek kadar az.

 

Ortaylı aynı zamanda dini kaynaklara vakıf, dini bilgisi, inancı olan bir isimdi. Hakkındaki anılarda bulunduğu bir cemaate imamlık yapıp, namaz kıldırdığı da anlatılmıştı

 

Allah rahmetiyle muamele eylesin.