Bazı insanlar vardır; hayatta bir yere gelmek için değil, geldikleri yeri kaybetmemek için yaşarlar. Bütün ömürleri bir tutunma mücadelesiyle geçer. Bir güce, bir çevreye, bir menfaate… Ne pahasına olursa olsun tutunmak isterler. Çünkü onlar için önemli olan nerede durdukları değil, oradan düşmemektir.
Bir deniz üzümünü düşünün. Deniz üzümü (halk arasında deniz tulumu olarak da bilinen ascidian), yaşamının başlangıcında serbestçe yüzen bir larvadır. Uygun bir kayaya veya yüzeye tutunduktan sonra hareket kabiliyetini kaybeder; beynini ve kuyruğunu sindirerek sabit yaşayan bir canlıya dönüşür.
Hayatını bir kayaya tutunarak sürdürür. Varlığını o kayaya borçludur. Fakat insanın bundan daha hazin bir hâli vardır: Kendi aklıyla ulaştığı kayaya, bir süre sonra aklını da asması…
Önce yükselmek için düşünür, sonra yerini korumak için düşünmekten vazgeçer. Bir zamanlar kendisine yol gösteren aklı, artık kendi esaretinin sessiz tanığıdır. Kaybetmekten korktuğu şey uğruna kendisini kaybettiğinin farkına bile varmaz.
İşte trajedi tam da burada başlar.
Çünkü insanın en büyük yoksulluğu cebinin boş olması değil, zihninin üretimsiz kalmasıdır. En büyük çaresizliği bir makama ulaşamaması değil, ulaştığı makamın içinde şahsiyetini kaybetmesidir.
Bazıları güç sahibi olur, bazıları ise gücün esiri. Aralarındaki farkı ünvanları değil, karakterleri belirler.
İnsana verilen akıl, kullanılmadığında körelir. Kitap okumadan, araştırmadan, öğrenmeden geçirilen yıllar yalnızca takvim yapraklarının eksilmesi değildir. Aynı zamanda insanın kendi imkânlarından vazgeçmesidir.
Kitap okumayan insanın mutlaka cahil olduğunu söylemek haksızlık olur. Fakat öğrenmeye kapılarını kapatan, merak etmeyen ve kendisini geliştirmeyi gereksiz gören bir zihnin varacağı yer bellidir: Kendi dar dünyasının hükümdarlığı.
Bu hükümdarlığın en tehlikeli yanı, insanın kendisini her konuda yetkin görmesidir.
Bilmediği konuda hüküm verir, okumadığı kitap hakkında konuşur, tanımadığı insanı yargılar. Bir fikri çürütmek için önce onu anlaması gerektiğini bile düşünmez. Çünkü onun dünyasında bilgiye ihtiyaç yoktur; kanaat sahibi olmak yeterlidir.
Oysa bilgi insanı küçültmez, haddini öğretir. Okuyan insan, her şeyi bildiğini değil, öğrenmesi gereken ne kadar çok şey bulunduğunu fark eder.
İnsanın kendisine sorabileceği en ağır sorulardan biri şudur:
Ömrümün kaç yılını kendimi geliştirmeye, kaç yılını başkalarının hayatını konuşmaya harcadım
Toplumun görünmeyen hastalıklarından biri de başkasının düşüncesine sığınarak yaşama alışkanlığıdır.
Birileri alkışlıyorsa alkışlamak, güçlü olanın yanında saf tutmak, kendi fikrini oluşturmak yerine kalabalığın kanaatini ödünç almak…
Böyle bir insan için hakikatin nerede olduğu değil, çoğunluğun nerede durduğu önemlidir.
Bazen bir insanın yıllarca savunduğu düşünceden, yalnızca rüzgâr başka yönden esmeye başladığı için vazgeçtiğine şahit oluruz. Dün eleştirdiğini bugün savunur, dün savunduğunu bugün inkâr eder. Değişen düşüncesi değil, menfaatinin yönüdür.
Elbette insan değişebilir. Fikrini geliştirebilir, yanlışından dönebilir. Bu bir erdemdir. Fakat menfaatin yönüne göre şekil değiştirmek başka, hakikati ararken düşüncesini yenilemek başkadır.
Ne yazık ki bazı çevrelerde farklı düşünmek bir kusur gibi görülür. Yanlış yapanın hatası zamanla unutulur; fakat alışılmışın dışında bir söz söyleyen kolay kolay affedilmez.
Çünkü yanlış, çoğu zaman düzenin içinde kendisine yer bulur; farklılık ise düzenin kendisine soru sorar.
Oysa düşünceye tahammül edemeyen bir toplum, kendi gelişiminin önüne duvar örer. Eleştiriyi düşmanlık, sorgulamayı itaatsizlik, bağımsız şahsiyeti ise tehdit olarak görmeye başlar.
Bir toplumun en büyük gücü, aynı cümleleri tekrar eden kalabalıklar değil; farklı düşünebildiği hâlde ortak bir medeniyet idealinde buluşabilen insanlardır.
Peki, biz hangi kayaya tutunuyoruz?
Belki de bu yazının en rahatsız edici sorusu budur.
Başkalarını eleştirmek kolaydır. Bir başkasının menfaat uğruna sustuğunu, makam uğruna eğildiğini söylemek kolaydır. Zor olan, aynı soruları kendimize yöneltebilmektir.
Biz hiç haklı olduğumuz hâlde sustuk mu? Bir menfaati kaybetmemek için düşüncemizi sakladık mı? Bir insanın makamına bakarak fikrine değer verdik mi? Güçlü karşısında dile getiremediğimiz bir gerçeği, güçsüz karşısında dile getirdik mi?
İnsan, kendi içindeki kayaya tutunma ihtiyacını fark etmeden özgürleşemez.
Çünkü bazen insanı esir eden zincirler demirden değil, korkudan yapılmıştır. Kimi itibarını, kimi makamını, kimi çevresini kaybetmekten korkar. Bu korku büyüdükçe insanın düşünce alanı daralır. Bir süre sonra kendi doğrularını değil, başkalarının kendisinden beklediklerini yaşamaya başlar.
Ve en acısı, bütün bunları kendi tercihi zannetmesidir.
Geride ne kalacak?
Hayat, kimsenin sonsuza kadar tutunabileceği bir makam vaat etmiyor. Bugün sahip olduğumuz imkânlar yarın başkasının elinde olabilir. Alkışlar diner, kapılar kapanır, kalabalıklar dağılır. İnsan bir gün bütün ünvanlarından sıyrılıp kendi hakikatiyle baş başa kalır.
O gün geriye ne kalacaktır?
Salih bir iman mı, biriktirilen makamlar mı, yoksa yetiştirilen insanlar mı? Korunan menfaatler mi, yoksa savunulan değerler mi? Başkalarının gölgesinde geçirilen yıllar mı, yoksa insanlığa bırakılan bir fikir mi?
İnsanın gerçek büyüklüğü, kendisinden sonra kaç kişinin onun makamını hatırladığıyla değil; kaç kişinin onun sayesinde daha iyi düşündüğü, daha çok öğrendiği ve daha güzel yaşadığıyla ölçülür.
Bir insanın ardında bırakabileceği en büyük miras, başkalarının tutunabileceği sağlam bir karakter ve üzerine yeni fikirlerin inşa edilebileceği bir düşünce dünyasıdır.
Çünkü makamın ve gücün ömrü sahibinin ömrü kadardır; fikrin ömrü ise onu yaşatacak insanlar bulunduğu sürece devam eder
Bazıları bir ömür kayaya tutunabilmek için aklını tüketir. Bazıları ise aklını, emeğini ve ömrünü kullanarak insanlığa tutunacak dallar bırakır.
İnsan bazen tutunduğu kayayı kaybetmekten değil, o kaya olmadan kim olduğunu bilememekten korkar.
Ömrünü bir başkasının gölgesinde geçiren, gün gelir kendi gölgesini bile tanıyamaz.
En büyük esaret, insanın zincirlerini özgürlük zannetmesidir.
Nesîmî ne güzel söylemiş:
“Har içinde biten gonca güle minnet eylemem!
Sırat-ı müstakim üzre gözetirim Rahim’i,
Zerrece tamahım yoktur şu dünyanın varına,
Rızkımı veren Hüdâ’dır, kula minnet eylemem.”
Aydın Mertayak





